Bōnenkai — tiệc cuối năm công ty Nhật

Bài viết này có chứa liên kết quảng cáo (tiếp thị liên kết).

Từ tháng 11 đến tháng 12, công ty Nhật bước vào mùa 忘年会 (bonenkai) — tiệc cuối năm. Với nhiều người Việt mới sang, đây là lúc khó xử nhất trong năm: không hiểu vì sao phải đi, không biết ngồi đâu, không biết rót bia thế nào, và không rõ có được từ chối hay không.

Bài viết này giải thích bonenkai thực sự là gì trong văn hóa công sở Nhật, các quy tắc ngầm bạn nên biết trước khi bước vào phòng tiệc, cách từ chối mà không làm mất lòng, và những câu tiếng Nhật dùng được ngay.

Bonenkai là gì và vì sao người Nhật coi trọng

忘年会 (bōnenkai) viết theo chữ Hán là “vong niên hội” — tiệc để quên đi một năm cũ. Đây là buổi tiệc cuối năm do công ty, phòng ban hoặc nhóm làm việc tổ chức, thường vào tháng 12.

Điều quan trọng cần hiểu: bonenkai không phải chỉ là một bữa ăn. Trong văn hóa công sở Nhật có khái niệm 飲みニケーション (nomunication — ghép “nomu” là uống và “communication”). Nhiều điều không nói được trong giờ làm việc thì được nói ra ở bàn nhậu. Quan hệ thân thiết hình thành ở đó, và đôi khi cả thông tin về công việc, về nhân sự.

Với người nước ngoài, đây vừa là áp lực vừa là cơ hội. Nếu bạn dự định làm việc lâu dài ở Nhật, một buổi bonenkai làm tốt có thể thay đổi cách cả phòng nhìn bạn.

Những điều nên biết trước khi đi

1. Chi phí thường phải tự trả — và trả bao nhiêu

Đa số bonenkai theo hình thức 会費制 (kaihi-sei) — mỗi người góp một khoản cố định. Mức phổ biến là 4.000〜6.000 yên cho một buổi có 飲み放題 (nomihoudai — uống không giới hạn trong 2 tiếng).

Một số công ty hỗ trợ một phần hoặc toàn bộ. Nếu không rõ, hãy hỏi trước: 「会費はいくらですか？」(Kaihi wa ikura desu ka? — Phí tham gia bao nhiêu ạ?). Hỏi trước hoàn toàn bình thường, không hề mất lịch sự.

Chuẩn bị sẵn tiền mặt. Nhiều nơi thu tiền ngay tại chỗ và không nhận thẻ hay PayPay cho khoản tiền góp này. Nên mang đúng số tiền hoặc tiền lẻ để người thu không phải thối.

2. Chỗ ngồi có quy tắc: 上座 và 下座

Đây là thứ khiến người nước ngoài bối rối nhất. Trong phòng tiệc Nhật có 上座 (kamiza — chỗ trên) dành cho cấp trên và khách quý, và 下座 (shimoza — chỗ dưới) dành cho người trẻ, nhân viên mới.

Nguyên tắc đơn giản: chỗ xa cửa ra vào nhất là kamiza, chỗ gần cửa nhất là shimoza. Người mới nên ngồi gần cửa — vì đó cũng là chỗ tiện để gọi món, nhận đồ ăn và đứng dậy giúp mọi người.

Nếu không chắc, cứ đứng chờ và nói 「どこに座ればいいですか？」(Doko ni suwareba ii desu ka? — Em nên ngồi chỗ nào ạ?). Hỏi luôn an toàn hơn là ngồi nhầm vào chỗ của giám đốc.

3. Rót bia cho người khác là việc của người trẻ

Ở Nhật, bạn không tự rót cho mình. Bạn rót cho người bên cạnh, và họ rót lại cho bạn. Người trẻ nhất, mới nhất trong phòng là người để ý ly của mọi người.

Cách rót đúng: cầm chai bằng hai tay, nhãn chai hướng lên trên, rót nhẹ. Khi được rót, nâng ly bằng hai tay và nói 「ありがとうございます」.

Nếu thấy ly của sếp gần cạn, hãy chủ động: 「お注ぎしましょうか？」(O-tsugi shimashou ka? — Em rót thêm nhé?). Một câu này thôi đã đủ để người Nhật nhớ bạn là người tinh ý.

4. Câu 乾杯 đầu tiên: đừng uống trước

Sau lời chào của người đứng đầu là 乾杯 (kanpai). Tuyệt đối không uống trước khi kanpai, dù ly đã đầy và bạn rất khát.

Khi chạm ly với cấp trên, hãy hạ ly của mình thấp hơn ly của họ một chút. Đây là chi tiết nhỏ nhưng người Nhật để ý.

5. Không uống được rượu thì nói thẳng — nhưng nói đúng cách

Đây là điều nhiều người Việt lo nhất. Thực tế, văn hóa ép rượu (アルハラ — alcohol harassment) hiện bị coi là hành vi sai trái ở Nhật, và nhiều công ty cấm rõ ràng.

Cách nói an toàn:

• 「お酒に弱いので、ウーロン茶でお願いします」(Osake ni yowai node, ūroncha de onegaishimasu — Em không uống được rượu, cho em trà ô long ạ)
• 「車で来ているので飲めません」(Kuruma de kite iru node nomemasen — Em lái xe nên không uống được) — lý do này người Nhật tuyệt đối tôn trọng
• 「明日早いので、一杯だけで」(Ashita hayai node, ippai dake de — Mai em dậy sớm, một ly thôi ạ)

Quan trọng: vẫn nâng ly và kanpai bằng nước ngọt hoặc trà. Người Nhật quan tâm đến việc bạn có tham gia không, chứ không phải bạn uống gì.

6. Có bắt buộc phải đi không?

Về mặt pháp lý, bonenkai ngoài giờ làm việc và không trả lương thì không bắt buộc. Bạn có quyền từ chối.

Nhưng về mặt thực tế: nếu đây là bonenkai đầu tiên của bạn ở công ty, nên đi. Từ chối ngay lần đầu dễ bị hiểu là “không muốn hòa nhập”. Sau khi đã tham gia một lần, việc từ chối những lần sau sẽ dễ dàng hơn nhiều.

Nếu thực sự không đi được, hãy báo sớm và nói lý do cụ thể: 「申し訳ありません、その日は家族の用事がありまして」(Xin lỗi, hôm đó em có việc gia đình). Báo sớm quan trọng hơn lý do — vì người tổ chức phải đặt chỗ theo số người.

Diễn biến một buổi bonenkai điển hình

Về 二次会 (tăng 2)

Sau bonenkai chính thường có tăng 2 ở quán karaoke hoặc bar, và khoản này bạn cũng tự trả (thêm khoảng 3.000〜5.000 yên). Tăng 2 hoàn toàn tự nguyện.

Cách về lịch sự: 「今日はありがとうございました。明日早いので、お先に失礼します」(Hôm nay cảm ơn mọi người. Mai em dậy sớm nên em xin phép về trước).

Những câu tiếng Nhật dùng được ngay

Câu cuối cùng quan trọng nhất. Sáng hôm sau, gặp những người đã đi cùng, hãy nói 「昨日はありがとうございました」. Người Nhật rất coi trọng lời cảm ơn ngày hôm sau, và nhiều người nước ngoài bỏ qua chi tiết này.

Câu hỏi thường gặp

Không đi bonenkai có bị đánh giá xấu không?

Về nguyên tắc không được phép đánh giá nhân sự dựa trên việc tham gia tiệc ngoài giờ. Trên thực tế, ở một số nơi vẫn có ảnh hưởng ngầm. Lời khuyên thực tế: đi bonenkai chính của phòng, và từ chối các buổi nhỏ khác nếu bạn không muốn.

Bị ép uống thì làm sao?

Ép uống rượu (アルハラ) là hành vi bị lên án ở Nhật. Hãy nói rõ 「本当に飲めません」(Em thực sự không uống được). Nếu vẫn bị ép, hãy báo với cấp trên hoặc bộ phận nhân sự sau đó. Bạn không có nghĩa vụ phải uống.

Là người Hồi giáo / không ăn thịt lợn thì sao?

Hãy báo cho người tổ chức trước khi họ đặt món: 「宗教上の理由で豚肉が食べられません」(Vì lý do tôn giáo em không ăn được thịt lợn). Đa số quán Nhật có thể đổi món nếu báo trước. Báo muộn thì rất khó.

Mặc gì đi bonenkai?

Thường là mặc nguyên đồ đi làm. Nếu tổ chức vào cuối tuần, mặc đồ lịch sự gọn gàng (không quần short, không dép lê). Một số quán kiểu Nhật phải cởi giày — nên chú ý tất không rách và không có mùi.

Có nên nói chuyện công việc không?

Có, nhưng nhẹ nhàng. Bonenkai là dịp tốt để hỏi những điều khó hỏi trong giờ làm, ví dụ về định hướng công việc hoặc cách cải thiện. Tránh phàn nàn về đồng nghiệp hay lương — người Nhật rất ngại chủ đề này ở bàn tiệc.

Bonenkai và 新年会 khác nhau thế nào?

忘年会 (bonenkai) tổ chức tháng 12 để “quên đi năm cũ”. 新年会 (shinnenkai) tổ chức tháng 1 để mừng năm mới. Nhiều công ty tổ chức cả hai. Quy tắc ứng xử giống nhau.

Tóm lại

Bonenkai không đáng sợ như nhiều người nghĩ. Ba điều quan trọng nhất:

• Đến đúng giờ, ngồi gần cửa (下座), để ý ly của người khác. Ba việc này thôi đã đủ để được đánh giá là người tinh ý.
• Không uống được thì nói thẳng ngay từ đầu — nhưng vẫn nâng ly kanpai bằng trà hoặc nước ngọt.
• Sáng hôm sau nói 「昨日はありがとうございました」. Đây là chi tiết người nước ngoài hay quên và người Nhật luôn nhớ.

Chuẩn bị sẵn khoảng 5.000〜10.000 yên tiền mặt cho tháng 12, và coi đây là khoản đầu tư cho quan hệ công việc năm sau. Với những ai định làm việc lâu dài ở Nhật, đó là khoản đầu tư có lãi.